Kadızâde Tirevî'nin Risâle-i Mûsikî'sinde Astroloji-Mûsikî İlişkisi: Eşleşme Şeması, Sayısal Gerekçelendirme ve Anlatısal Temellendirme

Özet

On beşinci yüzyıl Osmanlı mûsikî nazariyatında makam, âvâze, şûbe ve terkîb kategorilerini burç, gezegen, unsur ve saat gibi kozmolojik birimlerle eşleştiren bâtınî yaklaşım, dönemin mûsikî düşüncesinin ayırt edici yönlerinden birini oluşturmaktadır. Bu çalışma, söz konusu yaklaşımın olgun örneklerinden biri olan Kadızâde Tirevî'nin Risâle-i Mûsikî adlı eserinde astroloji ile mûsikî arasında kurulan ilişkiyi incelemektedir. Nitel araştırma deseni içinde doküman incelemesine dayalı metin çözümlemesi yöntemiyle yürütülen araştırmada birincil veri kaynağı olarak Uygun'un (1990) transkripsiyonlu neşri kullanılmıştır. Neşir metni, Süleymaniye Kütüphanesi Nâfiz Paşa 1503 numaralı nüshanın dijital görüntüleriyle karşılaştırılmıştır. Çözümleme üç düzeyde yürütülmüştür. Eşleşme düzeyinde, Tirevî'nin on iki makamı burçlara, yedi âvâzeyi gezegenlere ve dört şûbeyi unsurlara yalnızca kategori düzeyinde benzettiği; tek tek karşılıkların ise metinde verilmeyip geleneğin standart şemasından okunduğu belirlenmiştir. Tirevî'nin makam sıralamasının kanonik sıradan ayrılması, bu şemanın metne doğrudan uygulanmasını sorunlu kılmaktadır. Sayısal düzeyde, kırk sekiz terkîb için önerilebilecek kozmolojik gerekçeler sınanmış ve bunların metnin kendi açıklamasıyla desteklenmediği görülmüştür. Tirevî sayıyı önceki âlimlerden devraldığını belirtmekte, bu sayı için ayrıca bir kozmolojik gerekçe vermemektedir. Nâfiz Paşa nüshasında terkîb adlarının kırk sekiz gözlü bir cetvel hâlinde düzenlendiği, neşirde ise kırk beş ad bulunduğu kaydedilmiş; bu farkın nedeni cetvelin ayrıca okunmasını gerektirdiğinden çalışmanın kapsamı dışında bırakılmıştır. Anlatısal düzeyde, mukaddimedeki Şeyh-i Mûsikâr anlatısının eşleşmeleri kozmik bir kökene bağlayarak temellendirdiği belirlenmiştir. Ayrıca mecmuanın zahriyesinde astrolojik içerikli bir kayıt bulunduğu tespit edilmiş, ancak kaydın okunması ve risâleyle ilişkisinin belirlenmesi çalışmanın kapsamı dışında bırakılmıştır.

Bu makaleye atıf

Çözeli, N., & Bağçeci, F. S. (2026). Kadızâde Tirevî'nin Risâle-i Mûsikî'sinde Astroloji-Mûsikî İlişkisi: Eşleşme Şeması, Sayısal Gerekçelendirme ve Anlatısal Temellendirme. Müzikist Akademik Dergisi, 1(2), 20–36. https://muzikist.org/akademik-dergi/2-2026-20-36

RIS dosyası Zotero, Mendeley ve EndNote’a; BibTeX LaTeX’e aktarılır.